Полшада сиёсий инқироз: Ким ким билан курашмоқда?

Полша президенти Конституциявий трибунал инқирозини ҳал қилиш мақсадида барча парламент кучлари иштирокида шошилинч мажлис чақирди. Кечаси у суд биносига жанжал билан кирди: давлат раҳбарининг соқчилари полиция ходимлари, президентнинг ўзи эса судялар билан тўқнашган. Мухолифат бу воқеаларни давлат тўнтариши деб баҳолади.

Шу кеча-кундузда Полшада рўй бераётган ҳодисалар ва мамлакат қандай қилиб сиёсий инқирозга келиб қолганига тўхталамиз:

Ким ким билан курашмоқда?

Конституциявий трибунал — Полша Конституциявий суди. Унда парламент томонидан сайланадиган 15 нафар судя фаолият юритади ва улар мамлакат президентига қасамёд қабул қилади.

Давлат раҳбари (президент) Карол Навроцки ҳамда «Қонун ва адолат» (PiS) партияси суд раиси Богдан Свенчковски ва унинг ўринбосари Бартломей Соханскини қўллаб-қувватламоқда.

Бош вазир Доналд Туск ҳукумати ва Адлия вазири Валдемар Журек эса ўзини ўзи трибуналнинг муваққат раҳбари деб эълон қилган судя Анна Корвин-Пиотровска тарафида.

Низо қандай бошланди?

2015–2023 йилларда ҳокимият тепасида PiS партияси бўлган. Ушбу даврда партия трибуналга уч нафар судяни қонунбузарликлар билан тайинлаган, Европа судлари эса трибунални мустақил деб тан олмаслик ҳақида қарор чиқарган.

2023 йилда Туск ҳокимиятга келгач, унинг ҳукумати трибуналнинг қонунийлигини тан олишдан бош тортди. 2026 йилнинг март ойида парламент янги судяларни сайлашни бошлади ва октябргача саккиз нафар судя тайинланди. Президент Навроцки улардан беш нафарининг, жумладан Корвин-Пиотровсканинг қасамёдини қабул қилишни рад этди. Суднинг амалдаги раиси Свенчковски уларни ишга қўймади. Шунга қарамай, мазкур беш нафар судя президент ҳузурида эмас, балки парламент биносида мустақил равишда қасамёд қилди.

30 октябр: Суд иккига бўлинди

Корвин-Пиотровска Свенчковски ва Соханскини 30 кунга ишдан четлаштирганини эълон қилди. У эндиликда трибунални вақтинча бошқаришини маълум қилди. Журек эса ўз навбатида ҳар икки судяни дахлсизлик ҳуқуқидан маҳрум қилиш бўйича бешта илтимоснома киритди.

Трибунал матбуот хизматининг хабарига кўра, амалдаги парламент томонидан сайланган етти нафар судя давлат қўриқлаш хизмати ҳамроҳлигида бинога кириб борган. Свенчковски ва унинг ўринбосари эса ичкарига қўйилмаган.

Корвин-Пиотровска судялар хавф остида қолганини рўкач қилиб, полиция чақирган. Кейинроқ намойишчилар тўсиқларни бузиб ўтиб, полиция ходимларига турли буюмларни улоқтирган. Уч киши қўлга олинган.

Свенчковски, «Қонун ва адолат» партияси ва Олий суд раиси Збигнев Капински юз бераётган воқеаларни давлат тўнтариши деб атади. Туск эса, аксинча, ҳукумат қонун устуворлигини тиклашга мажбур эканлигини билдирди. Мазкур инқироз фонида Полшанинг Хитой ва Руминиядаги элчилари истеъфога чиқди.

31 октябрга ўтар кечаси: Навроцки суд биносига келди

Президент Сенегалга уюштирган сафарини чала қолдириб, кечқурун Варшавага қайтиб келди. Келиши билан Свенчковски ва Капински билан учрашди, тунги соат бирларга яқин эса Олий суд раиси ҳамроҳлигида трибуналга етиб келди.

Дастлаб Навроцкининг соқчилари полициячилар билан тўқнашган, сўнгра президентнинг ўзи бино киришида судялар билан жанжаллашган. Видеоёзувда унинг судяларга «Сизлар трибунал судялари эмассизлар» дегани акс этган. Судя Мачей Берек Навроцкини жисмоний ҳужум қилишда айблади, давлат раҳбарининг матбуот хизмати эса судялар президентнинг дахлсизлигини бузганини даъво қилди.

Энди нима бўлади?

3 ноябр куни Корвин-Пиотровска «суд фаолиятини тиклаш» мақсадида судяларнинг умумий йиғилишини чақирмоқда. Свенчковски ва Соханскининг 30 кунлик четлаштириш муддати тугаганидан кейин уларнинг тақдири алоҳида йиғилишда ҳал қилиниши керак. Навроцки ва Свенчковски Корвин-Пиотровсканинг ваколатларини тан олмаяпти, шу сабабли суд раҳбарияти атрофидаги низо давом этмоқда.

Навроцки бинода тахминан 4,5 соат бўлиб, эрталабки соат еттиларда у ерни тарк этди. Намойишчилар қаршисида унинг баёнотини девонхона раҳбари ўқиб эшиттирди: Президент юз бераётган ҳодисаларни «давлат органини куч билан эгаллаб олиш» деб атади, трибуналдан ҳукумат кучларини олиб чиқишни талаб қилди ва 31 октябр куни парламент кучлари билан шошилинч маслаҳатлашувлар ўтказилишини эълон қилди. У буни мамлакатнинг ички хавфсизлигига таҳдид солаётган вазиятни муҳокама қилиш зарурати билан изоҳлади.