Yosh tadbirkorlar tomonidan moliyaviy texnologiyalardagi innovasiyalarni ifodalovchi startap konsepsiyasi. Fintex (fintech) sohasidagi bunday yutuqlar yoshlar startaplarining salohiyatini namoyish etmoqda.
2020 yil oktyabr oyida “Startup Initiatives” (Startap tashabbuslari) yoshlar startaplarini qo‘llab-quvvatlash dasturining 5-bosqichi yakunida ScoreTech.net loyihasi “Yilning eng yaxshi fintex startapi” unvoniga sazovor bo‘ldi. Mazkur dastur BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP), IT Park hamda O‘zbekiston Bandlik vazirligi hamkorligida tashkil etilib, Rossiya va Yaponiya hukumatlarining moliyaviy ko‘magi asosida o‘tkazildi. Tanlovda mamlakat bo‘ylab yuzlab yosh startap jamoalari o‘z innovasion g‘oyalarini taqdim etishdi. Ulardan eng sara 40 ta loyiha finalga chiqib, har biri 50 million so‘mgacha grant yutug‘ini qo‘lga kiritdi. ScoreTech jamoasi esa fintex yo‘nalishidagi yutuqlari uchun alohida e’tirof etilib, bosh mukofot bilan taqdirlandi.
ScoreTech: kredit baholashdagi innovasiya
ScoreTech.net — bu chakana savdo tarmog‘i doirasida raqobatchilar o‘rtasidagi (peer-to-peer) kredit ma’lumot almashinuvi platformasi bo‘lib, u moliyaviy tashkilotlar ma’lumotlarisiz do‘konlar o‘rtasida mijozlarning to‘lov qobiliyati haqidagi intellektual ma’lumotlarni ulashish imkonini beradi. Loyiha g‘oyasi dastlab 2018 yilda bir nechta maishiy texnika do‘konlari egalarining Telegram orqali o‘zaro “qora ro‘yxat” – to‘lovdan qolgan qarzdor mijozlar ro‘yxatini bo‘lishishidan boshlangan. Keyinchalik ushbu hamkorlik mustahkamlanib, 2018 yil sentyabr oyida ScoreTech dasturiy platformasining beta-versiyasi ishga tushirildi. Oradan ko‘p o‘tmay, 2019 yildan platformaga mashinasozlik o‘qitish (machine learning) texnologiyalari integrasiya qilinib, kredit riskni baholash jarayonlari avtomatlashtirila boshlandi. Natijada, avval tarqoqlikda ishlagan raqobatchi do‘konlar yagona tarmoqqa birlashib, o‘zaro ma’lumot almasha boshladi — bu O‘zbekiston chakana savdo sohasidagi ilk peer-to-peer kredit reyting tarmog‘i bo‘lib shakllandi.
ScoreTech platformasi joriy etilganidan so‘ng do‘konlar uchun mijozlarning kredit to‘lovlari bo‘yicha tavakkalchilikni aniqroq baholash imkoni paydo bo‘ldi. Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘qitish yordamida mijozlarning turli do‘konlardagi qarz tarixlari tahlil qilinib, qarz berish qarorlari avvalgidek bir necha kun emas, atigi 15 daqiqa ichida qabul qilina boshlandi. Platformaning eng muhim yutug‘i – yangi scoring (reyting) algoritmi bo‘lib, u ikki yil ichida chakana bo‘lib to‘lash (bo‘lib-bo‘lib to‘lash) savdolaridagi defolt darajasini 12% dan 8% gacha pasaytirishga erishdi. Bu innovasiya tufayli “Bozordan hozir ol, keyinroq to‘la” kabi bo‘lib to‘lash usullari do‘konlar uchun barqaror biznes modelga aylandi. Hamkor do‘konlar tovarlarni ishonch bilan qarzga bera olishdi va natijada ularning bo‘lib to‘lash savdolari hajmi 25% dan 85% gacha o‘sishiga erishildi. Ayniqsa, ilgari rasmiy kredit ololmagan minglab oilalar uchun moliyaviy imkoniyatlar eshigi ochildi – platforma orqali 30 mingdan ortiq oila ilk bor rasmiy kredit tarixiga ega bo‘lib, bank tizimidan tashqarisidagi qarzlar botqog‘idan chiqishdi.
“Biz aslida daromad ortidan quvmadik – faqatgina do‘konlarimizda muzlatgichlarni bankrot bo‘lmasdan sotishni istadik xolos,” dedi loyiha asoschisi Elyor Bozorov. Haqiqatan ham, ScoreTech avvalo chakana savdoda yuzaga kelgan og‘riqli muammoni hal etish maqsadida yaratilgan edi. Buning samarasida esa minglab oddiy oilalar uchun maishiy texnikani qarzga olish imkoniyati paydo bo‘ldi, do‘konlar esa oldin xavf tufayli rad etib kelgan mijozlarga endi ishonch bilan tovar bera boshladi.
Tanlov hay’ati a’zolari ushbu startapning ahamiyatini alohida ta’kidlab o‘tishdi. Innovasion rivojlanish vazirligining iqtidorli yoshlar bilan ishlash boshqarmasi yetakchi mutaxassisi Azizbek Ilhomovning qayd etishicha, ScoreTech loyihasi mamlakatimizdagi yoshlarning texnologik yechimlar orqali real muammolarni hal eta olish qobiliyatini yaqqol namoyish etdi. “ScoreTech jamoasi kredit ma’lumotlar bazasidagi bo‘shliqni to‘ldirish uchun ilg‘or yondashuvni yaratdi. Ushbu innovasiya nafaqat savdo sohasidagi muammoni bartaraf etdi, balki moliyaviy inklyuziyani oshirishga ham xizmat qildi. Yosh startaplarning bunday tashabbuslari yurtimizda fintech rivojini yangi bosqichga olib chiqmoqda,” dedi u.
Startup Initiatives dasturining mazkur 5-bosqichi g‘olibi sifatida ScoreTech jamoasi kelgusida loyihani yanada rivojlantirish uchun grant mablag‘larini oldi. Bu mablag‘lar platformani takomillashtirish, yangi hamkor do‘konlar jalb etish va sun’iy intellekt asosidagi kredit reyting mexanizmini yanada rivojlantirishga sarflanishi rejalashtirilgan. Moliyaviy texnologiyalar sohasida yoshlar tomonidan boshlangan bunday loyihalar nafaqat yurtimiz savdo va kredit infratuzilmasini yaxshilashga, balki O‘zbekistonni mintaqada innovasion fintech markaziga aylantirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
