Sun’iy intellekt — ko‘rinmas shturman: transport parklari xavfsizligi va iqtisodiyotining kelajagi

Joriy yilning yanvar oyida ASENWARE korporasiyasi o‘zining yillik mukofotlari sovrindorlarini e’lon qildi. Asosiy mukofot — «Brand Ambassador Award in Eurasia»ni taniqli muhandis va tadbirkor, «Galkynysh sowgady» xususiy korxonasi rahbari Ruslan Baxtu qo‘lga kiritdi. Biz Ruslan bilan sun’iy intellekt texnologiyalari tijorat yuk tashish sohasini qanday o‘zgartirayotgani haqida suhbatlashdik.

— Ruslan, sizni ASENWARE kompaniyasining «Brand Ambassador Award» mukofoti bilan tabriklaymiz. Vijioner sifatida qaraganda, logistika prizmasidan nazar tashlasak, xavfsizlik industriyasi hozir qaysi tomonga qarab harakatlanmoqda?

— Katta rahmat, bu mukofot butun muhandislik jamoamizning ko‘p yillik mehnati natijasidir. Savolingizga kelsak: industriya hozirda reaktiv kuzatuvdan preventiv (oldini oluvchi) himoyaga o‘tish kabi fundamental bosqichdan o‘tmoqda. Bugun «edge AI» bazasidagi tizimlar standartga aylanmoqda — ya’ni sun’iy intellekt yuk mashinasining bort kompyuteriga bevosita integrasiya qilinadi.

Transport vositasi atrof-muhitni mustaqil tahlil qilish, tahdidlarni soniyalar ichida aniqlash va bulutli serverdan javob kutmasdan qaror qabul qilish qobiliyatiga ega aqlli avtonom ekotizimga aylanadi.

— Bunday sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish amaliyotda haydovchining o‘zi uchun qanday ko‘rinadi? Sun’iy intellekt qattiqqo‘l nazoratchiga aylanib qolmayaptimi?

— Aksincha, algoritmlar haydovchi uchun asosiy yordamchiga, o‘ziga xos «elektron farishta-qo‘riqchi»ga aylanadi. Yuk mashinasi haydovchiligi kasbi ulkan stress va charchoq bilan bog‘liq. Aynan shu yerda haydovchi holatini monitoring qilish tizimlari (DSM) va yo‘ldagi yordamning ilg‘or tizimlari (ADAS) yordamga keladi.

Kabinadagi kamera shunchaki video yozib qolmaydi, neyron tarmoq real vaqt rejimida yuz mimikasini, ko‘z yumib-ochish chastotasini va boshning holatini tahlil qiladi. Agar haydovchi uxlab qolsa yoki diqqatini yo‘qotsa, tizim darhol keskin ovozli signal berib, uni mikrouyqu holatidan chiqaradi. Shu bilan birga, tashqi datchiklar mashinani «ko‘r zonalar»da sug‘urtalaydi.

— Yo‘llardagi jinoyatchilik muammosi hamon dolzarb. «Edge AI» yukni o‘g‘irlik va buzib kirishdan qanday himoya qilishi mumkin?

— Kompyuter ko‘rish (computer vision) texnologiyalari fura atrofini qo‘riqlash tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Sun’iy intellektga ega aqlli tizim avtomobil atrofiga begona shaxslarning yaqinlashishini oldindan aniqlaydi. Agar algoritm notanish kishi yuk mashinasining orqa eshiklari oldida uzoq vaqt turganini, elektron muhrni manipulyasiya qilishga yoki yonilg‘i bakiga yaqinlashishga uringanini ko‘rsa, tizim darhol himoya ssenariysini ishga tushiradi: ko‘zni qamashtiruvchi projektor va sirenani yoqadi hamda dispetcherga xavf haqida video yuboradi.

— Bunday innovasion ekotizimlarni ishlab chiqish jiddiy mablag‘ talab qiladi. Transport kompaniyalari bu xarajatlarni qanday qilib tezda qoplashi mumkin?

— Iqtisodiy samaradorlik bir nechta omillardan tashkil topadi. Birinchidan, bu — avariyalar sonining keskin kamayishi. ADAS va DSM tizimlari hisobiga kamida bitta jiddiy yo‘l-transport hodisasining oldini olish orqali kompaniya butun avtopark uchun jihozlarni o‘rnatish xarajatini to‘liq qoplaydi.

Ikkinchidan, bu — yashirin yo‘qotishlarning, ya’ni yonilg‘ini ruxsatsiz o‘g‘irlash holatlarining oldini olishdir.

Uchinchidan, prediktiv xizmat ko‘rsatish (predictive maintenance) muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt algoritmlari avtomobil telemetriyasini tahlil qilib, texnik xizmat ko‘rsatish bo‘limiga ehtiyot qismni nosozlik yuz bermasidanoq almashtirish zarurligi haqida signal beradi.

Muallif: Sardor Kamilov