Xalqaro til bilish darajasini aniqlovchi IELTS imtihoni natijalari tahlil qilinganda, o‘zbekistonlik nomzodlar orasida keskin bir nomutanosiblik ko‘zga tashlanadi. Oxirgi bor Yoshlar ishlari agentligi tomonidan e’lon qilingan rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatimizdagi talabgorlarning Listening (eshitib tushunish) va Reading (o‘qib tushunish) ko‘nikmalari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlari 6.0 dan yuqori bo‘lgani holda, Writing (yozma nutq) bo‘limi doimiy ravishda eng past natijani qayd etib, o‘rtacha 5.5 ballni tashkil qilgan. Shuningdek, bu ko‘rsatkichlar mas’ul tashkilotlar tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, hozirda natijalarda sezilarli o‘sish kuzatilmoqda. Ammo hanuzgacha talabgorlar uchun Writing (yozma nutq) muammoligicha qolmoqda.
Bu ko‘rsatkich nafaqat boshqa ko‘nikmalardan, balki ko‘plab qo‘shni davlatlardagi o‘rtacha natijalardan ham biroz pastroqdir. Shu o‘rinda savol tug‘iladi: nega ko‘pchilik nomzodlar boy lug‘at zaxirasiga ega bo‘la turib, yozish jarayonida “fikriy blok” (writing block) holatiga tushib qoladi? Nima uchun o‘zbekcha fikrlab, inglizchaga so‘zma-so‘z tarjima qilish odati ballarni tushiruvchi asosiy omilga aylangan? Quyida ushbu savollarga javob izlash bilan birga, akademik yozish madaniyati, tanqidiy fikrlashning yetishmasligi va imtihon mezonlarini noto‘g‘ri talqin qilish kabi eng asosiy kamchiliklarni mantiqiy dalillar asosida ko‘rib chiqamiz.
IELTS imtihonining yozma nutq (Writing) qismi ko‘pchilik uchun eng murakkab dovon hisoblanadi. Biroq uning mohiyatini o‘zbekona qiyoslar orqali tushuntiradigan bo‘lsak, bu shunchaki o‘z fikrini qisqa, lo‘nda va eng muhimi — tiniq ifoda eta olish san’atidir. Bu qoida juda oddiy tuyulishi mumkin, lekin amaliyotda biz katta to‘siqqa duch kelamiz: inson tabiatan ko‘p eshitadi, gapiradi va o‘qiydi, ammo o‘zini yozishga majbur qilishi juda qiyin. Kam yozganimiz sababli, fikrni ixcham shaklda qog‘ozga tushirish ko‘pchilik uchun chinakam muammoga aylanadi.
Bu jarayonda o‘quvchilar ko‘pincha ingliz tilidagi ikki muhim tushuncha — “Complex” va “Complicated” atamalarini bir-biridan farqlay olmaydilar. “Complex” deganda biz ijobiy ma’nodagi murakkablikni tushunishimiz kerak — xuddi zamonaviy avtomobil kabi. Avtomobil ichki tuzilishi jihatidan murakkab texnologiya mahsuli bo‘lsa-da, uning vazifasi aniq: u bizni manzilga yetkazadi. “Complicated” esa salbiy ma’nodagi murakkablik bo‘lib, u shunchaki tushunarsiz, chigal va qiyin deganidir. Ko‘plab nomzodlar “qanchalik o‘qishga qiyin va balandparvoz atamalar ishlatsam, shuncha yuqori ball olaman” deb xato o‘ylashadi. Vaholanki, haqiqiy mahorat qiyinlashtirishda emas, balki murakkab (complex) tuzilmalardan foydalangan holda fikrni aniq va to‘g‘ri yetkazishda namoyon bo‘ladi. Masalan, kirish qismida o‘rinsiz ishlatilgan o‘nlab so‘zlardan ko‘ra, o‘z o‘rnida qo‘llangan uch-to‘rtta so‘z yuqori natija beradi.
Insho yozishni taom tayyorlash mahoratiga qiyoslash mumkin: bunda lug‘at boyligi sizdagi mahsulotlar bo‘lsa, grammatika — ovqat pishirish qobiliyatingizdir. Qanchalik sifatli va ko‘p ingrediyentlaringiz bo‘lmasin, agar ularni bir joyga jamlash va ishlov berish mahoratiingiz (grammatikangiz) oqsasa, o‘rtaga mazali taom chiqmaydi. Tekshiruvchilar “Task 1”dagi statistik ma’lumotlarni bayon qilishda nafaqat raqamlarni keltirishni, balki qaysi ko‘rsatkichlar muhimligini ajrata olish qobiliyatini ham baholaydilar. “Task 2”da esa fikrlarni mantiqiy bog‘lash (Cohesion) eng og‘riqli nuqtamizdir. Bizda fikrlarni izchil yozish ko‘nikmasi shakllanmagani sababli, keltirilgan sabablar ko‘pincha bo‘sh va isbotsiz bo‘lib qoladi. Masalan, “smartfonlar tanazzulga yetaklaydi” degan fikrga “chunki tanishim agressiv bo‘lib qoldi” deb dalil keltirilsa, “u tanish kim?”, “qanday qilib aynan smartfon bunga sabab bo‘ldi?” degan savollar ochiq qoladi. Biz fikrimizga pishiq sabab va hayotiy misollar keltirish o‘rniga, ko‘pincha yuzaki fikrlar bilan cheklanib qolamiz.
Umuman olganda, o‘zbekistonlik nomzodlarning IELTS imtihonida, ayniqsa Writing (yozma ish) bo‘limida, kutilganidan past ball olishlari zamirida chuqur tizimli va psixologik omillar yotadi. Bu muammoning ildizi, eng avvalo, maktab davridagi o‘qitish uslubimizga borib taqaladi. Maktablarda bizga asosan diktant yozish o‘rgatilgan bo‘lib, bu jarayonda o‘quvchi o‘zi mustaqil fikrlamaydi, balki birov aytgan gapni shunchaki xatosiz ko‘chirish bilan cheklanadi. Shu sababli bugun ko‘pchilik yoshlar o‘z fikrini erkin, mantiqiy va tartibli bayon qilishga kelganda qiynalib qolmoqda. Chunki ta’lim tizimi ularni tahliliy fikrlashga emas, balki tayyor qoliplarni “xatosiz ko‘chirish”ga moslashtirgan.
Bundan tashqari, hozirgi yoshlar orasida nazariya va amaliyot o‘rtasidagi uzilish ham asosiy to‘siqlardan biri bo‘lib qolmoqda. Ko‘pchilik internetda “yaxshi yozish sirlari” haqida yuzlab videolar ko‘radi, maslahatlar eshitadi, lekin bu bilan ish bitmaydi. Yozishni o‘rganish xuddi velosiped haydashga o‘xshaydi: siz qancha ko‘p qo‘llanma ko‘rmang, o‘zingiz rulga o‘tirib mashq qilmasangiz, natijaga erisha olmaysiz.
Yozish — bu shunchaki nazariy bilim emas, balki har kuni bajarilishi kerak bo‘lgan jismoniy mashqdir. Faqat muntazam amaliyot orqaligina insonning qo‘li va fikri uyg‘unlashib, yozish ko‘nikmasi shakllanadi. Shuningdek, lug‘at boyligidan foydalanishdagi noto‘g‘ri yondashuv ham past ball olishga sabab bo‘ladi. Ko‘p nomzodlar imtihon oluvchini hayron qoldirish maqsadida eng murakkab va kam ishlatiladigan so‘zlarni matnga tiqishtirishga harakat qiladi. Vaholanki, so‘z tanlash kiyim tanlashga o‘xshaydi — u sizga yarashishi, fikringizga mos tushishi va qulay bo‘lishi shart. Agar ishlatilgan qiyin so‘z gapning mazmunini xiralashtirsa, undan hech qanday naf yo‘q.
O‘zbekistondagi nomzodlar muvaffaqiyatga erishish uchun e’tiborni “men qanchalik murakkab so‘z bilaman” degan sun’iy ko‘rsatkichga emas, balki “mening fikrim o‘quvchiga qanchalik tiniq va tushunarli yetib boryapti?” degan savolga qaratishlari lozim. Zero, IELTS Writing mezonlarida ham, haqiqiy hayotda ham eng yuqori baholanadigan jihat — bu fikrning mantiqiy izchilligi va bayonning tiniqligidir.
Olimjon Merzajanov Fayzulla o‘g‘li
Toshkentdagi Vebster universiteti talabasi
