Korrupsiyaga qarshi kurashda jamoatchilik nazoratining ahamiyati

Korrupsiyaga qarshi kurashish bugungi kunda har bir davlat va jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Zero, korrupsiya nafaqat iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qiladi, balki ijtimoiy adolat, qonun ustuvorligi va fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Unga qarshi kurashishda davlat organlari tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar bilan bir qatorda jamoatchilikning faol ishtiroki ham alohida ahamiyat kasb etadi.

Chunki korrupsiyani faqat davlat organlarining sa’y-harakatlari bilan to‘liq bartaraf etib bo‘lmaydi. Bu jarayonda fuqarolar, nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari, mahalla institutlari va fuqarolik jamiyatining boshqa vakillari ham faol ishtirok etishi zarur. Jamoatchilik nazorati qanchalik kuchli bo‘lsa, korrupsiyaviy holatlarning oldini olish imkoniyatlari ham shunchalik ortadi.

Jamoatchilik nazorati — korrupsiyaga qarshi kurashning muhim vositasi

Jamoatchilik nazorati demokratik jamiyatning muhim belgilaridan biri hisoblanadi. U davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyatining qonuniyligi, ochiqligi va samaradorligini kuzatish, baholash hamda jamoatchilik manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi.

Korrupsiya ko‘pincha yopiqlik, nazoratning yetarli emasligi va mansab vakolatlaridan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish imkoniyatlari mavjud bo‘lgan muhitda yuzaga keladi. Shu nuqtai nazardan, jamoatchilik nazorati davlat boshqaruvida shaffoflikni ta’minlashning muhim omilidir.

Masalan, davlat xaridlari, byudjet mablag‘larining sarflanishi, qurilish ishlari, ta’lim va sog‘liqni saqlash muassasalari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mablag‘larning maqsadli ishlatilishiga yordam beradi. Shuningdek, davlat tashkilotlarida ishga qabul qilish va lavozimga tayinlash jarayonlarining ochiqligi tanish-bilishchilik va manfaatlar to‘qnashuvi kabi holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.

Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni

Korrupsiyaga qarshi kurashda ommaviy axborot vositalari muhim ijtimoiy institut sifatida namoyon bo‘ladi. Jurnalistik surishtiruvlar, tahliliy maqolalar, jamoatchilikka yetkazilayotgan axborotlar va tanqidiy chiqishlar orqali jamiyatdagi muammolarni ochib berish mumkin.

Bugungi raqamli axborot makonida ijtimoiy tarmoqlar ham jamoatchilik fikrini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Fuqarolar o‘zlari duch kelgan korrupsiyaviy holatlar haqida jamoatchilikka ma’lumot berish, tegishli tashkilotlarga murojaat qilish va muammolarning yechimi yuzasidan takliflar bildirish imkoniyatiga ega.

Biroq bunda axborotning ishonchliligi, xolisligi va qonuniyligiga alohida e’tibor qaratish zarur. Hali tasdiqlanmagan ma’lumotlarni tarqatish, shaxslarni asossiz ayblash yoki tuhmat qilish jamoatchilik nazoratining maqsadiga ziddir. Shuning uchun har qanday xabar dalillarga asoslangan va mas’uliyat bilan yoritilgan bo‘lishi kerak.

Fuqarolik pozisiyasi va shaxsiy mas’uliyat

Korrupsiyaga qarshi kurashishda har bir fuqaroning shaxsiy pozisiyasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Chunki korrupsiya faqat pora oluvchi mansabdor shaxs tufayli emas, balki pora berishni muammoni hal qilishning oddiy usuli sifatida qabul qiluvchi qarashlar natijasida ham saqlanib qoladi.

Agar jamiyatda qonunni chetlab o‘tish, tanish-bilishchilik yoki noqonuniy yo‘llar bilan imtiyozga erishish odatiy hol sifatida qabul qilinsa, korrupsiyaga qarshi kurashish yanada murakkablashadi.

Shu bois har bir fuqaro o‘z faoliyatida halollik va qonuniylik tamoyillariga amal qilishi, pora berish va olishdan voz kechishi, korrupsiyaviy holatlarga nisbatan befarq bo‘lmasligi lozim.

Ayniqsa, yoshlar orasida huquqiy madaniyatni oshirish, halol mehnat va bilim orqali muvaffaqiyatga erishish g‘oyalarini keng targ‘ib qilish muhimdir. Chunki korrupsiyaga murosasiz munosabat avvalo insonning ongi va dunyoqarashida shakllanadi.

Mahalla va fuqarolik jamiyati institutlarining mas’uliyati

Korrupsiyaga qarshi kurashishda mahalla instituti, nodavlat notijorat tashkilotlari va boshqa fuqarolik jamiyati institutlarining ishtiroki ham muhimdir.

Mahalla aholi bilan bevosita ishlaydigan ijtimoiy tuzilma sifatida fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish, ularning muammolarini o‘rganish va ijtimoiy adolat tamoyillarini qaror toptirishga hissa qo‘shishi mumkin.

Nodavlat notijorat tashkilotlari esa korrupsiyaga qarshi ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish, jamoatchilik fikrini o‘rganish, mustaqil tahlillar tayyorlash va davlat organlari faoliyati ustidan qonuniy jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ishtirok etadi.

Bu institutlarning o‘zaro hamkorligi korrupsiyaga qarshi kurashishning ijtimoiy asoslarini mustahkamlaydi.

O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashda jamoatchilik ishtiroki

Mamlakatimizda ham korrupsiyaga qarshi kurashish, davlat organlari faoliyatida ochiqlikni ta’minlash va fuqarolik jamiyati institutlarining rolini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Xususan, 2017 yil 3 yanvarda qabul qilingan «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi huquqiy asoslarni belgilab berdi. Unda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolarning mazkur jarayondagi ishtirokiga ham alohida o‘rin berilgan.

Shuningdek, «Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida»gi Qonun davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning huquqiy mexanizmlarini belgilaydi.

Biroq qonunlarning mavjudligi o‘z-o‘zidan korrupsiyani bartaraf etmaydi. Eng muhim masala — ularning amalda samarali ishlashi, fuqarolarning o‘z huquq va imkoniyatlaridan foydalanishi hamda davlat organlarining jamoatchilik oldidagi mas’uliyatini kuchaytirishdir.

Jamoatchilik ishtirokini qanday qilib yanada kuchaytirish mumkin?

Korrupsiyaga qarshi kurashda jamoatchilikning ta’sirchanligini oshirish uchun quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiq:

1. Davlat organlari faoliyati, byudjet mablag‘lari va davlat xaridlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarning ochiqligini ta’minlash.
2. Fuqarolarning korrupsiya haqida xabar berish imkoniyatlarini kengaytirish va murojaatlarini samarali ko‘rib chiqish.
3. Korrupsiya haqida xabar beruvchi shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish.
4. Ommaviy axborot vositalari va jurnalistik surishtiruvlarning qonuniy faoliyati uchun zarur sharoitlarni yaratish.
5. Yoshlar o‘rtasida huquqiy savodxonlik va korrupsiyaga murosasiz munosabatni shakllantirish.
6. Nodavlat notijorat tashkilotlari va mahalla institutlarining jamoatchilik nazoratidagi ishtirokini kuchaytirish.
7. Davlat organlarining fuqarolar va jamoatchilik tashkilotlari oldida hisobdorligini oshirish.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, korrupsiyaga qarshi kurashishda jamoatchilikning ishtiroki shunchaki qo‘shimcha vosita emas, balki ushbu jarayonning muhim va ajralmas tarkibiy qismidir. Davlat qanchalik samarali qonunlar qabul qilmasin, agar jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabat shakllanmasa, kutilgan natijaga erishish qiyin bo‘ladi.

Jamoatchilikning faolligi davlat organlari faoliyatida ochiqlikni kuchaytiradi, mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshiradi va fuqarolarning qonun ustuvorligiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.

Eng muhimi, korrupsiyaga qarshi kurashish har bir insonning shaxsiy mas’uliyatidan boshlanadi. Befarqlik korrupsiyaning saqlanib qolishiga sharoit yaratsa, fuqarolik pozisiyasi, halollik va faol jamoatchilik nazorati uning oldini olishga xizmat qiladi.

Zero, korrupsiyasiz jamiyatni faqat davlat emas, balki davlat va jamiyatning o‘zaro hamkorligi, har bir fuqaroning faol pozisiyasi va adolatga bo‘lgan qat’iy ishonchi orqali barpo etish mumkin.

Nizomjon Islomov