O‘zbekistonda nasos tizimlari bozori va texnologik yechimlar: qanday yangiliklar mavjud?

O‘zbekistonda suv mavzusi endi faqat “kommunal masala” emas — u iqtisodiyot, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi va hatto energiya xavfsizligi bilan bog‘liq strategik yo‘nalishga aylanmoqda. Mintaqada suv resurslarining katta qismi transchegaraviy daryolarga tayanadi: ayrim tahlillarga ko‘ra, mamlakatning yillik suv ta’minotida transchegaraviy manbalar ulushi juda yuqori. Shu fonda suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, yo‘qotishlarni kamaytirish va infratuzilmani modernizasiya qilish davlat kun tartibida birinchi qatorga chiqdi. O‘zbekistonning 2020–2030-yillar suv xo‘jaligini rivojlantirish konsepsiyasi ham aynan tizimli islohotlar, hisob-kitob va samaradorlikka urg‘u beradi.
Bularning barchasi BMTning SDG 6 — “Toza suv va sanitariya” maqsadi bilan hamohang: 2030-yilgacha xavfsiz ichimlik suvi va sanitariyaga kirishni kengaytirish, suvdan foydalanish samaradorligini oshirish global ustuvor vazifa sifatida belgilangan.

Suv ta’minoti (ichimlik suvi), irrigasiya (sug‘orish) va sanoat tarmoqlarida bu maqsadga erishishning “ko‘rinmas”, ammo eng kuchli nuqtalaridan biri — nasos tizimlari. Nasos — shunchaki uskuna emas: u noto‘g‘ri tanlansa, butun tizim elektrni “eb qo‘yadi”, tez ishdan chiqadi, suv bosimi barqaror bo‘lmaydi va servis xarajatlari oshib ketadi. To‘g‘ri tanlansa esa, birgina stansiya darajasida ham sezilarli tejamkorlik berishi mumkin.

Shu kontekstda biz nasos bozoridagi real tendensiyalar, “oddiy import” va “muhandislik yechim” o‘rtasidagi farq, hamda energiya samaradorligi mavzusida tadbirkor Abdurashid Tashmuxamedov bilan suhbatlashdik.

— Abdurashid aka, hozir suv taqchilligi mavzusi kuchaygan. Nasos bozoriga bu qanday ta’sir qilyapti?

— Suv mavzusi kuchaygani sari talabning sifati ham o‘zgaryapti. Avvallari ko‘pchilik “nasos bo‘lsa bo‘ldi” degan yondashuvda edi. Hozir esa mijozlar ko‘proq savol beradi: elektr sarfi qancha bo‘ladi, xizmat muddati, servis, qaysi sharoitga mos, tizimni qanday to‘g‘ri yuritish kerak.
Davlat darajasida ham samaradorlikka urg‘u bor: suvdan oqilona foydalanish, hisob-kitob, monitoring. Masalan, keyingi yillarda suvni tejovchi texnologiyalarni kengaytirish va yirik obektlarda nazorat-o‘lchov hamda avtomatlashtirishni modernizasiya qilish rejalari ochiq muhokama qilinyapti. Bu, tabiiy, nasos tizimlariga bo‘lgan talabni ham “sifat tomonga” buradi.

— Sizning ta’limingiz iqtisod yo‘nalishida. Texnik sohada qanday mustahkam poydevor yaratilgan?

— Men Toshkent Axborot Texnologiyalari Universitetining iqtisod fakultetini tamomlaganman. Ko‘pchilik “iqtisodchi bo‘lib, nasosga qanday kirdingiz?” deb so‘raydi. Aslida infratuzilmada texnik yechim bilan iqtisod ajralmaydi: energiya sarfi, ekspluatasiya xarajati, tizimning barqarorligi — bularning hammasi iqtisodiy natija beradi.
Nasos tizimlariga qiziqishim “SUVMASH” AJda ishlagan davrimda shakllangan. O‘sha paytda ichki jarayonlarni, bozor talabini, texnik muammolarni ko‘rdim. Keyin bu bilimlar gidravlik hisob-kitoblar, tizim loyihalash va xalqaro standartlarni tushunishda poydevor bo‘ldi.

— Mehnat yo‘lingiz “O‘zbektelekom”dan boshlangan. Keyin “SUVMASH” AJ. Nega tadbirkorlikka o‘tdingiz?

— Mehnat faoliyatimni 2005-yilda “O‘zbektelekom” AJda boshlab, keyin “SUVMASH” AJda davom ettirdim. “SUVMASH” AJda nasos ishlab chiqarishning ichki jarayonlarini va bozorning real ehtiyojini chuqurroq ko‘rdim.
Tadbirkorlikka o‘tish qarorimning asosiy sababi — bozorda energiya tejamkor, yuqori texnologik yechimlarga ehtiyoj borligini aniq his qilganim va bu bilimlarni erkinroq tatbiq etish istagi bo‘ldi. Ya’ni, faqat “savdo” emas, yechim qurish.

— 2017-yilda boshlangan “WATER PUMPS BUSINESS” OK va keyin “EURO PUMP” MCHJ bosqichi. Bu o‘zgarish nimani berdi?

— 2017-yilda “WATER PUMPS BUSINESS” oilaviy korxonasini tashkil etganman. Hozir “EURO PUMP” MCHJ direktori va ta’sischisi sifatida faoliyat yuritaman. Dastlab eng katta xavf — xalqaro brendlarning ishonchini qozonish va mahalliy bozorda yangi texnologiyalarni tan oldirish edi. Eng katta imkoniyat esa suv xo‘jaligi tizimini modernizasiya qilishga ehtiyoj kattaligi bo‘ldi.
Keyin “WATER PUMPS BUSINESS” OKni “EURO PUMP” MCHJga qo‘shdik. Qo‘shishdan maqsad resurslarni markazlashtirish, hamkorlikni professionallashtirish va mijozga kompleks xizmat sifatini oshirish edi. Natijada biz “uskuna yetkazib beruvchi”dan “to‘liq muhandislik yechim beruvchi” modelga o‘tdik.

— Nasos tanlashda odatda odamlar nimani xato qiladi?

— Eng ko‘p xato — nasosni “kuchliroq bo‘lsa yaxshi” deb tanlash. Bu ko‘pincha elektr sarfini oshiradi, tizimni “zo‘riqtiradi”, tez-tez nosozlik beradi.
Ikkinchi xato — tizimni hisoblamasdan, “avvalgi nasos qanday bo‘lsa, shunisidan yana olib ber” deyish. Aslida tarmoq o‘zgargan bo‘ladi: quvur diametri, balandlik, bosim talabi, suv sifati, kunlik yuklama.
Shuning uchun bizda jarayon faqat sotish bilan cheklanmaydi: mijoz ehtiyoji tahlil qilinadi, gidravlik hisob-kitoblar qilinadi, tizim uchun eng maqbul uskuna tanlanadi. O‘rnatish va diagnostika bo‘yicha texnik maslahatlar ham beriladi.

— “Energiya samaradorligi” deganda oddiy odam nimani tushunishi kerak?

— Juda sodda qilib aytsam: nasos tizimlarida xarajatning katta qismi — “narx” emas, elektr. Uskuna 1–2 yil “ishlab tursa” ham, noto‘g‘ri tanlov bo‘lsa, u har oy elektrda ko‘p pul yediradi.
Energiya samaradorligi deganda: nasosning o‘zi samarali bo‘lishi, tizimga mos ishlashi va imkon bo‘lsa, yuklamaga qarab “aqlli boshqaruv” qo‘llash tushuniladi. Masalan, bosim talabiga qarab aylanishni moslab turadigan boshqaruvlar (oddiy til bilan aytganda “tezlikni moslaydigan rejim”) ko‘p holatda katta tejam beradi — ammo buni hamma joyga “shart” deb qo‘yib bo‘lmaydi, avval hisob kerak.

— O‘zbekiston sharoitida “adaptasiya” nima? Nega oddiy import yetarli emas?

— O‘zbekiston iqlimi issiq, ko‘p joylar changli. Suv tarkibida minerallar ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bular uskunaga ta’sir qiladi: muhrlar, podshipniklar, ichki qismlar tezroq yeyilishi mumkin.
Shu sababli biz xorijiy zavodlar bilan hamkorlikda maxsus modifikasiyalar ustida ishlaymiz. Bu oddiy importdan farq qiladi: mahalliy sharoitni hisobga olib, yechimni moslashtiramiz. Natijada xizmat muddati uzayadi, servis xarajatlari kamayadi.

— Bozorda hozir qanday trendlar bor? Davlat darajasidagi rejalar bilan bog‘liqligi qanday?

— Mening kuzatuvim: bozor “hisob-kitob + monitoring” tomonga ketmoqda. Davlat darajasida ham suv hisobini yaxshilash, avtomatlashtirish, suvni tejovchi texnologiyalarni kengaytirish bo‘yicha maqsadlar borligi ochiq aytilmoqda. Masalan, 2025–2028 davriga mo‘ljallangan dasturlarda suvni tejovchi texnologiyalarni katta maydonlarda joriy etish, yirik obektlarda nazorat-o‘lchov uskunalarini modernizasiya qilish, hatto ayrim infratuzilmalarda avtomatlashtirilgan boshqaruvga o‘tish rejalari qayd etiladi.
Bu esa nasos tizimlarida ham: “qanchaga tushadi?”dan tashqari “qanchaga tejaladi?” degan savolni birinchi o‘ringa olib chiqadi.

— Sizning amaliy natijalaringizdan misol: Samarqandda 13,5% tejam. Bu qanday chiqdi?

— Samarqand viloyatida energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish orqali elektr energiyasi sarfini 13,5%ga kamaytirishga erishilgan loyihamiz bo‘lgan. Bunda faqat “nasosni almashtirish” emas, tizimni to‘g‘ri tanlash, moslashtirish va ekspluatasiya bo‘yicha yondashuv muhim bo‘lgan.
Minglab aholining toza ichimlik suvi bilan ta’minlanishi — biz uchun eng asosiy natija. Chunki oxir-oqibat, raqamlar ham odamlar hayotiga ta’sir qilmasa, qiymati kamayadi.

— Suv muammosi kuchayib borayotgan bir vaqtda, sizningcha, “eng foydali 3 ta amaliy qadam” nima?

— Birinchisi: tizim auditini odatga aylantirish. Nasos stansiyasida bosim, sarf, elektr sarfi, real yuklama qanday — o‘lchanmasa, yechim “taxmin” bo‘lib qoladi.
Ikkinchisi: to‘g‘ri tanlov va to‘g‘ri montaj. Nasosning sifati yaxshi bo‘lsa ham, noto‘g‘ri o‘rnatilsa yoki tizimga mos bo‘lmasa, kutilgan natija bermaydi.
Uchinchisi: servis va kadr. Texnologiya qanchalik zo‘r bo‘lmasin, uni yuritadigan mutaxassis bo‘lmasa, samaradorlik pasayadi.
Bu fikrlar SDG 6 ruhiga ham mos: faqat “suv yetkazish” emas, suv xizmatini barqaror, samarali va uzoq muddatli qilish.

— Kelgusi 10 yil uchun maqsadlaringiz qanday?

— Rejalarim: nasos uskunalarining ayrim qismlarini mahalliylashtirish, servis markazlari tarmog‘ini respublika bo‘ylab kengaytirish va yosh muhandislar uchun o‘quv markazi tashkil etish. Biz nafaqat texnologiya, balki shu texnologiyani boshqara oladigan kadrlarni tayyorlashga ham mas’ulmiz.

Suv taqchilligi haqida gap ko‘paygan sari, yechimga bo‘lgan talab ham “chuqurlashyapti”. Bozorda endi faqat uskuna emas, hisob-kitob, moslashtirish, servis va kadr qiymatga aylanmoqda. O‘zbekistonning suv xo‘jaligini rivojlantirish konsepsiyasi va suvni tejash bo‘yicha dasturlarda ham aynan shu mantiq — samaradorlik, monitoring, modernizasiya — asosiy yo‘nalish sifatida ko‘rinadi. Shu yo‘lda Abdurashid Tashmuxamedov kabi amaliyotchi mutaxassislarning tajribasi nasos tizimlari bozorini ham, infratuzilma madaniyatini ham yanada yetuk bosqichga olib chiqishi mumkin.