Ёш тадбиркорлар томонидан молиявий технологиялардаги инновацияларни ифодаловчи стартап концепцияси. Финтех (fintech) соҳасидаги бундай ютуқлар ёшлар стартапларининг салоҳиятини намойиш этмоқда.
2020 йил октябрь ойида “Startup Initiatives” (Стартап ташаббуслари) ёшлар стартапларини қўллаб-қувватлаш дастурининг 5-босқичи якунида ScoreTech.net лойиҳаси “Йилнинг энг яхши финтех стартапи” унвонига сазовор бўлди. Мазкур дастур БМТ Тараққиёт Дастури (UNDP), IT Park ҳамда Ўзбекистон Бандлик вазирлиги ҳамкорлигида ташкил этилиб, Россия ва Япония ҳукуматларининг молиявий кўмаги асосида ўтказилди. Танловда мамлакат бўйлаб юзлаб ёш стартап жамоалари ўз инновацион ғояларини тақдим этишди. Улардан энг сара 40 та лойиҳа финалга чиқиб, ҳар бири 50 миллион сўмгача грант ютуғини қўлга киритди. ScoreTech жамоаси эса финтех йўналишидаги ютуқлари учун алоҳида эътироф этилиб, бош мукофот билан тақдирланди.
ScoreTech: кредит баҳолашдаги инновация
ScoreTech.net — бу чакана савдо тармоғи доирасида рақобатчилар ўртасидаги (peer-to-peer) кредит маълумот алмашинуви платформаси бўлиб, у молиявий ташкилотлар маълумотларисиз дўконлар ўртасида мижозларнинг тўлов қобилияти ҳақидаги интеллектуал маълумотларни улашиш имконини беради. Лойиҳа ғояси дастлаб 2018 йилда бир нечта маиший техника дўконлари эгаларининг Telegram орқали ўзаро “қора рўйхат” – тўловдан қолган қарздор мижозлар рўйхатини бўлишишидан бошланган. Кейинчалик ушбу ҳамкорлик мустаҳкамланиб, 2018 йил сентябрь ойида ScoreTech дастурий платформасининг бета-версияси ишга туширилди. Орадан кўп ўтмай, 2019 йилдан платформага машинасозлик ўқитиш (machine learning) технологиялари интеграция қилиниб, кредит рискни баҳолаш жараёнлари автоматлаштирила бошланди. Натижада, аввал тарқоқликда ишлаган рақобатчи дўконлар ягона тармоққа бирлашиб, ўзаро маълумот алмаша бошлади — бу Ўзбекистон чакана савдо соҳасидаги илк peer-to-peer кредит рейтинг тармоғи бўлиб шаклланди.
ScoreTech платформаси жорий этилганидан сўнг дўконлар учун мижозларнинг кредит тўловлари бўйича таваккалчиликни аниқроқ баҳолаш имкони пайдо бўлди. Сунъий интеллект ва машинавий ўқитиш ёрдамида мижозларнинг турли дўконлардаги қарз тарихлари таҳлил қилиниб, қарз бериш қарорлари аввалгидек бир неча кун эмас, атиги 15 дақиқа ичида қабул қилина бошланди. Платформанинг энг муҳим ютуғи – янги scoring (рейтинг) алгоритми бўлиб, у икки йил ичида чакана бўлиб тўлаш (бўлиб-бўлиб тўлаш) савдоларидаги дефолт даражасини 12% дан 8% гача пасайтиришга эришди. Бу инновация туфайли “Бозордан ҳозир ол, кейинроқ тўла” каби бўлиб тўлаш усуллари дўконлар учун барқарор бизнес моделга айланди. Ҳамкор дўконлар товарларни ишонч билан қарзга бера олишди ва натижада уларнинг бўлиб тўлаш савдолари ҳажми 25% дан 85% гача ўсишига эришилди. Айниқса, илгари расмий кредит ололмаган минглаб оилалар учун молиявий имкониятлар эшиги очилди – платформа орқали 30 мингдан ортиқ оила илк бор расмий кредит тарихига эга бўлиб, банк тизимидан ташқарисидаги қарзлар ботқоғидан чиқишди.
“Биз аслида даромад ортидан қувмадик – фақатгина дўконларимизда музлатгичларни банкрот бўлмасдан сотишни истадик холос,” деди лойиҳа асосчиси Элёр Бозоров. Ҳақиқатан ҳам, ScoreTech аввало чакана савдода юзага келган оғриқли муаммони ҳал этиш мақсадида яратилган эди. Бунинг самарасида эса минглаб оддий оилалар учун маиший техникани қарзга олиш имконияти пайдо бўлди, дўконлар эса олдин хавф туфайли рад этиб келган мижозларга энди ишонч билан товар бера бошлади.
Танлов ҳайъати аъзолари ушбу стартапнинг аҳамиятини алоҳида таъкидлаб ўтишди. Инновацион ривожланиш вазирлигининг иқтидорли ёшлар билан ишлаш бошқармаси етакчи мутахассиси Азизбек Илҳомовнинг қайд этишича, ScoreTech лойиҳаси мамлакатимиздаги ёшларнинг технологик ечимлар орқали реал муаммоларни ҳал эта олиш қобилиятини яққол намойиш этди. “ScoreTech жамоаси кредит маълумотлар базасидаги бўшлиқни тўлдириш учун илғор ёндашувни яратди. Ушбу инновация нафақат савдо соҳасидаги муаммони бартараф этди, балки молиявий инклюзияни оширишга ҳам хизмат қилди. Ёш стартапларнинг бундай ташаббуслари юртимизда fintech ривожини янги босқичга олиб чиқмоқда,” деди у.
Startup Initiatives дастурининг мазкур 5-босқичи ғолиби сифатида ScoreTech жамоаси келгусида лойиҳани янада ривожлантириш учун грант маблағларини олди. Бу маблағлар платформани такомиллаштириш, янги ҳамкор дўконлар жалб этиш ва сунъий интеллект асосидаги кредит рейтинг механизмини янада ривожлантиришга сарфланиши режалаштирилган. Молиявий технологиялар соҳасида ёшлар томонидан бошланган бундай лойиҳалар нафақат юртимиз савдо ва кредит инфратузилмасини яхшилашга, балки Ўзбекистонни минтақада инновацион fintech марказига айлантиришга хизмат қилиши кутилмоқда.
