Ўзбекистонда насос тизимлари бозори ва технологик ечимлар: қандай янгиликлар мавжуд?

Ўзбекистонда сув мавзуси энди фақат “коммунал масала” эмас — у иқтисодиёт, соғлиқни сақлаш, қишлоқ хўжалиги ва ҳатто энергия хавфсизлиги билан боғлиқ стратегик йўналишга айланмоқда. Минтақада сув ресурсларининг катта қисми трансчегаравий дарёларга таянади: айрим таҳлилларга кўра, мамлакатнинг йиллик сув таъминотида трансчегаравий манбалар улуши жуда юқори. Шу фонда сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, йўқотишларни камайтириш ва инфратузилмани модернизация қилиш давлат кун тартибида биринчи қаторга чиқди. Ўзбекистоннинг 2020–2030-йиллар сув хўжалигини ривожлантириш консепсияси ҳам айнан тизимли ислоҳотлар, ҳисоб-китоб ва самарадорликка урғу беради.
Буларнинг барчаси БМТнинг SDG 6 — “Тоза сув ва санитария” мақсади билан ҳамоҳанг: 2030-йилгача хавфсиз ичимлик суви ва санитарияга киришни кенгайтириш, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш глобал устувор вазифа сифатида белгиланган.

Сув таъминоти (ичимлик суви), ирригация (суғориш) ва саноат тармоқларида бу мақсадга эришишнинг “кўринмас”, аммо энг кучли нуқталаридан бири — насос тизимлари. Насос — шунчаки ускуна эмас: у нотўғри танланса, бутун тизим электрни “еб қўяди”, тез ишдан чиқади, сув босими барқарор бўлмайди ва сервис харажатлари ошиб кетади. Тўғри танланса эса, биргина стансия даражасида ҳам сезиларли тежамкорлик бериши мумкин.

Шу контекстда биз насос бозоридаги реал тенденсиялар, “оддий импорт” ва “муҳандислик ечим” ўртасидаги фарқ, ҳамда энергия самарадорлиги мавзусида тадбиркор Абдурашид Ташмухамедов билан суҳбатлашдик.

— Абдурашид ака, ҳозир сув тақчиллиги мавзуси кучайган. Насос бозорига бу қандай таъсир қиляпти?

— Сув мавзуси кучайгани сари талабнинг сифати ҳам ўзгаряпти. Авваллари кўпчилик “насос бўлса бўлди” деган ёндашувда эди. Ҳозир эса мижозлар кўпроқ савол беради: электр сарфи қанча бўлади, хизмат муддати, сервис, қайси шароитга мос, тизимни қандай тўғри юритиш керак.
Давлат даражасида ҳам самарадорликка урғу бор: сувдан оқилона фойдаланиш, ҳисоб-китоб, мониторинг. Масалан, кейинги йилларда сувни тежовчи технологияларни кенгайтириш ва йирик обектларда назорат-ўлчов ҳамда автоматлаштиришни модернизация қилиш режалари очиқ муҳокама қилиняпти. Бу, табиий, насос тизимларига бўлган талабни ҳам “сифат томонга” буради.

— Сизнинг таълимингиз иқтисод йўналишида. Техник соҳада қандай мустаҳкам пойдевор яратилган?

— Мен Тошкент Ахборот Технологиялари Университетининг иқтисод факултетини тамомлаганман. Кўпчилик “иқтисодчи бўлиб, насосга қандай кирдингиз?” деб сўрайди. Аслида инфратузилмада техник ечим билан иқтисод ажралмайди: энергия сарфи, эксплуатация харажати, тизимнинг барқарорлиги — буларнинг ҳаммаси иқтисодий натижа беради.
Насос тизимларига қизиқишим “СУВМАШ” АЖда ишлаган давримда шаклланган. Ўша пайтда ички жараёнларни, бозор талабини, техник муаммоларни кўрдим. Кейин бу билимлар гидравлик ҳисоб-китоблар, тизим лойиҳалаш ва халқаро стандартларни тушунишда пойдевор бўлди.

— Меҳнат йўлингиз “Ўзбектелеком”дан бошланган. Кейин “СУВМАШ” АЖ. Нега тадбиркорликка ўтдингиз?

— Меҳнат фаолиятимни 2005-йилда “Ўзбектелеком” АЖда бошлаб, кейин “СУВМАШ” АЖда давом эттирдим. “СУВМАШ” АЖда насос ишлаб чиқаришнинг ички жараёнларини ва бозорнинг реал эҳтиёжини чуқурроқ кўрдим.
Тадбиркорликка ўтиш қароримнинг асосий сабаби — бозорда энергия тежамкор, юқори технологик ечимларга эҳтиёж борлигини аниқ ҳис қилганим ва бу билимларни эркинроқ татбиқ этиш истаги бўлди. Яъни, фақат “савдо” эмас, ечим қуриш.

— 2017-йилда бошланган “WАТЕР ПУМПС БУСИНЕСС” ОК ва кейин “ЭУРО ПУМП” МЧЖ босқичи. Бу ўзгариш нимани берди?

— 2017-йилда “WATER PUMPS BUSINESS” оилавий корхонасини ташкил этганман. Ҳозир “EURO PUMP” МЧЖ директори ва таъсисчиси сифатида фаолият юритаман. Дастлаб энг катта хавф — халқаро брендларнинг ишончини қозониш ва маҳаллий бозорда янги технологияларни тан олдириш эди. Энг катта имконият эса сув хўжалиги тизимини модернизация қилишга эҳтиёж катталиги бўлди.
Кейин “WATER PUMPS BUSINESS” ОКни “EURO PUMP” МЧЖга қўшдик. Қўшишдан мақсад ресурсларни марказлаштириш, ҳамкорликни профессионаллаштириш ва мижозга комплекс хизмат сифатини ошириш эди. Натижада биз “ускуна етказиб берувчи”дан “тўлиқ муҳандислик ечим берувчи” моделга ўтдик.

— Насос танлашда одатда одамлар нимани хато қилади?

— Энг кўп хато — насосни “кучлироқ бўлса яхши” деб танлаш. Бу кўпинча электр сарфини оширади, тизимни “зўриқтиради”, тез-тез носозлик беради.
Иккинчи хато — тизимни ҳисобламасдан, “аввалги насос қандай бўлса, шунисидан яна олиб бер” дейиш. Аслида тармоқ ўзгарган бўлади: қувур диаметри, баландлик, босим талаби, сув сифати, кунлик юклама.
Шунинг учун бизда жараён фақат сотиш билан чекланмайди: мижоз эҳтиёжи таҳлил қилинади, гидравлик ҳисоб-китоблар қилинади, тизим учун энг мақбул ускуна танланади. Ўрнатиш ва диагностика бўйича техник маслаҳатлар ҳам берилади.

— “Энергия самарадорлиги” деганда оддий одам нимани тушуниши керак?

— Жуда содда қилиб айтсам: насос тизимларида харажатнинг катта қисми — “нарх” эмас, электр. Ускуна 1–2 йил “ишлаб турса” ҳам, нотўғри танлов бўлса, у ҳар ой электрда кўп пул едиради.
Энергия самарадорлиги деганда: насоснинг ўзи самарали бўлиши, тизимга мос ишлаши ва имкон бўлса, юкламага қараб “ақлли бошқарув” қўллаш тушунилади. Масалан, босим талабига қараб айланишни мослаб турадиган бошқарувлар (оддий тил билан айтганда “тезликни мослайдиган режим”) кўп ҳолатда катта тежам беради — аммо буни ҳамма жойга “шарт” деб қўйиб бўлмайди, аввал ҳисоб керак.

— Ўзбекистон шароитида “адаптация” нима? Нега оддий импорт етарли эмас?

— Ўзбекистон иқлими иссиқ, кўп жойлар чангли. Сув таркибида минераллар ҳам юқори бўлиши мумкин. Булар ускунага таъсир қилади: муҳрлар, подшипниклар, ички қисмлар тезроқ ейилиши мумкин.
Шу сабабли биз хорижий заводлар билан ҳамкорликда махсус модификациялар устида ишлаймиз. Бу оддий импортдан фарқ қилади: маҳаллий шароитни ҳисобга олиб, ечимни мослаштирамиз. Натижада хизмат муддати узаяди, сервис харажатлари камаяди.

— Бозорда ҳозир қандай трендлар бор? Давлат даражасидаги режалар билан боғлиқлиги қандай?

— Менинг кузатувим: бозор “ҳисоб-китоб + мониторинг” томонга кетмоқда. Давлат даражасида ҳам сув ҳисобини яхшилаш, автоматлаштириш, сувни тежовчи технологияларни кенгайтириш бўйича мақсадлар борлиги очиқ айтилмоқда. Масалан, 2025–2028 даврига мўлжалланган дастурларда сувни тежовчи технологияларни катта майдонларда жорий этиш, йирик обектларда назорат-ўлчов ускуналарини модернизация қилиш, ҳатто айрим инфратузилмаларда автоматлаштирилган бошқарувга ўтиш режалари қайд этилади.
Бу эса насос тизимларида ҳам: “қанчага тушади?”дан ташқари “қанчага тежалади?” деган саволни биринчи ўринга олиб чиқади.

— Сизнинг амалий натижаларингиздан мисол: Самарқандда 13,5% тежам. Бу қандай чиқди?

— Самарқанд вилоятида энергия тежамкор технологияларни жорий этиш орқали электр энергияси сарфини 13,5%га камайтиришга эришилган лойиҳамиз бўлган. Бунда фақат “насосни алмаштириш” эмас, тизимни тўғри танлаш, мослаштириш ва эксплуатация бўйича ёндашув муҳим бўлган.
Минглаб аҳолининг тоза ичимлик суви билан таъминланиши — биз учун энг асосий натижа. Чунки охир-оқибат, рақамлар ҳам одамлар ҳаётига таъсир қилмаса, қиймати камаяди.

— Сув муаммоси кучайиб бораётган бир вақтда, сизнингча, “энг фойдали 3 та амалий қадам” нима?

— Биринчиси: тизим аудитини одатга айлантириш. Насос стансиясида босим, сарф, электр сарфи, реал юклама қандай — ўлчанмаса, ечим “тахмин” бўлиб қолади.
Иккинчиси: тўғри танлов ва тўғри монтаж. Насоснинг сифати яхши бўлса ҳам, нотўғри ўрнатилса ёки тизимга мос бўлмаса, кутилган натижа бермайди.
Учинчиси: сервис ва кадр. Технология қанчалик зўр бўлмасин, уни юритадиган мутахассис бўлмаса, самарадорлик пасаяди.
Бу фикрлар SDG 6 руҳига ҳам мос: фақат “сув етказиш” эмас, сув хизматини барқарор, самарали ва узоқ муддатли қилиш.

— Келгуси 10 йил учун мақсадларингиз қандай?

— Режаларим: насос ускуналарининг айрим қисмларини маҳаллийлаштириш, сервис марказлари тармоғини республика бўйлаб кенгайтириш ва ёш муҳандислар учун ўқув маркази ташкил этиш. Биз нафақат технология, балки шу технологияни бошқара оладиган кадрларни тайёрлашга ҳам масъулмиз.

Сув тақчиллиги ҳақида гап кўпайган сари, ечимга бўлган талаб ҳам “чуқурлашяпти”. Бозорда энди фақат ускуна эмас, ҳисоб-китоб, мослаштириш, сервис ва кадр қийматга айланмоқда. Ўзбекистоннинг сув хўжалигини ривожлантириш консепсияси ва сувни тежаш бўйича дастурларда ҳам айнан шу мантиқ — самарадорлик, мониторинг, модернизация — асосий йўналиш сифатида кўринади. Шу йўлда Абдурашид Ташмухамедов каби амалиётчи мутахассисларнинг тажрибаси насос тизимлари бозорини ҳам, инфратузилма маданиятини ҳам янада етук босқичга олиб чиқиши мумкин.