Коррупцияга қарши курашда жамоатчилик назоратининг аҳамияти

Коррупцияга қарши курашиш бугунги кунда ҳар бир давлат ва жамият олдида турган муҳим вазифалардан биридир. Зеро, коррупция нафақат иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади, балки ижтимоий адолат, қонун устуворлиги ва фуқароларнинг давлатга бўлган ишончига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Унга қарши курашишда давлат органлари томонидан амалга оширилаётган чора-тадбирлар билан бир қаторда жамоатчиликнинг фаол иштироки ҳам алоҳида аҳамият касб этади.

Чунки коррупцияни фақат давлат органларининг саъй-ҳаракатлари билан тўлиқ бартараф этиб бўлмайди. Бу жараёнда фуқаролар, нодавлат нотижорат ташкилотлари, оммавий ахборот воситалари, маҳалла институтлари ва фуқаролик жамиятининг бошқа вакиллари ҳам фаол иштирок этиши зарур. Жамоатчилик назорати қанчалик кучли бўлса, коррупциявий ҳолатларнинг олдини олиш имкониятлари ҳам шунчалик ортади.

Жамоатчилик назорати — коррупцияга қарши курашнинг муҳим воситаси

Жамоатчилик назорати демократик жамиятнинг муҳим белгиларидан бири ҳисобланади. У давлат органлари ва мансабдор шахслар фаолиятининг қонунийлиги, очиқлиги ва самарадорлигини кузатиш, баҳолаш ҳамда жамоатчилик манфаатларини ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Коррупция кўпинча ёпиқлик, назоратнинг етарли эмаслиги ва мансаб ваколатларидан шахсий манфаат йўлида фойдаланиш имкониятлари мавжуд бўлган муҳитда юзага келади. Шу нуқтаи назардан, жамоатчилик назорати давлат бошқарувида шаффофликни таъминлашнинг муҳим омилидир.

Масалан, давлат харидлари, бюджет маблағларининг сарфланиши, қурилиш ишлари, таълим ва соғлиқни сақлаш муассасалари фаолияти устидан жамоатчилик назоратини кучайтириш маблағларнинг мақсадли ишлатилишига ёрдам беради. Шунингдек, давлат ташкилотларида ишга қабул қилиш ва лавозимга тайинлаш жараёнларининг очиқлиги таниш-билишчилик ва манфаатлар тўқнашуви каби ҳолатларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқларнинг ўрни

Коррупцияга қарши курашда оммавий ахборот воситалари муҳим ижтимоий институт сифатида намоён бўлади. Журналистик суриштирувлар, таҳлилий мақолалар, жамоатчиликка етказилаётган ахборотлар ва танқидий чиқишлар орқали жамиятдаги муаммоларни очиб бериш мумкин.

Бугунги рақамли ахборот маконида ижтимоий тармоқлар ҳам жамоатчилик фикрини шакллантиришда катта аҳамиятга эга. Фуқаролар ўзлари дуч келган коррупциявий ҳолатлар ҳақида жамоатчиликка маълумот бериш, тегишли ташкилотларга мурожаат қилиш ва муаммоларнинг ечими юзасидан таклифлар билдириш имкониятига эга.

Бироқ бунда ахборотнинг ишончлилиги, холислиги ва қонунийлигига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Ҳали тасдиқланмаган маълумотларни тарқатиш, шахсларни асоссиз айблаш ёки туҳмат қилиш жамоатчилик назоратининг мақсадига зиддир. Шунинг учун ҳар қандай хабар далилларга асосланган ва масъулият билан ёритилган бўлиши керак.

Фуқаролик позицияси ва шахсий масъулият

Коррупцияга қарши курашишда ҳар бир фуқаронинг шахсий позицияси ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Чунки коррупция фақат пора олувчи мансабдор шахс туфайли эмас, балки пора беришни муаммони ҳал қилишнинг оддий усули сифатида қабул қилувчи қарашлар натижасида ҳам сақланиб қолади.

Агар жамиятда қонунни четлаб ўтиш, таниш-билишчилик ёки ноқонуний йўллар билан имтиёзга эришиш одатий ҳол сифатида қабул қилинса, коррупцияга қарши курашиш янада мураккаблашади.

Шу боис ҳар бир фуқаро ўз фаолиятида ҳалоллик ва қонунийлик тамойилларига амал қилиши, пора бериш ва олишдан воз кечиши, коррупциявий ҳолатларга нисбатан бефарқ бўлмаслиги лозим.

Айниқса, ёшлар орасида ҳуқуқий маданиятни ошириш, ҳалол меҳнат ва билим орқали муваффақиятга эришиш ғояларини кенг тарғиб қилиш муҳимдир. Чунки коррупцияга муросасиз муносабат аввало инсоннинг онги ва дунёқарашида шаклланади.

Маҳалла ва фуқаролик жамияти институтларининг масъулияти

Коррупцияга қарши курашишда маҳалла институти, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқаролик жамияти институтларининг иштироки ҳам муҳимдир.

Маҳалла аҳоли билан бевосита ишлайдиган ижтимоий тузилма сифатида фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, уларнинг муаммоларини ўрганиш ва ижтимоий адолат тамойилларини қарор топтиришга ҳисса қўшиши мумкин.

Нодавлат нотижорат ташкилотлари эса коррупцияга қарши маърифий тадбирлар ўтказиш, жамоатчилик фикрини ўрганиш, мустақил таҳлиллар тайёрлаш ва давлат органлари фаолияти устидан қонуний жамоатчилик назоратини амалга оширишда иштирок этади.

Бу институтларнинг ўзаро ҳамкорлиги коррупцияга қарши курашишнинг ижтимоий асосларини мустаҳкамлайди.

Ўзбекистонда коррупцияга қарши курашда жамоатчилик иштироки

Мамлакатимизда ҳам коррупцияга қарши курашиш, давлат органлари фаолиятида очиқликни таъминлаш ва фуқаролик жамияти институтларининг ролини оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Хусусан, 2017 йил 3 январда қабул қилинган «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги ҳуқуқий асосларни белгилаб берди. Унда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва фуқароларнинг мазкур жараёндаги иштирокига ҳам алоҳида ўрин берилган.

Шунингдек, «Жамоатчилик назорати тўғрисида»ги Қонун давлат органлари фаолияти устидан жамоатчилик назоратини амалга оширишнинг ҳуқуқий механизмларини белгилайди.

Бироқ қонунларнинг мавжудлиги ўз-ўзидан коррупцияни бартараф этмайди. Энг муҳим масала — уларнинг амалда самарали ишлаши, фуқароларнинг ўз ҳуқуқ ва имкониятларидан фойдаланиши ҳамда давлат органларининг жамоатчилик олдидаги масъулиятини кучайтиришдир.

Жамоатчилик иштирокини қандай қилиб янада кучайтириш мумкин?

Коррупцияга қарши курашда жамоатчиликнинг таъсирчанлигини ошириш учун қуйидаги йўналишларга эътибор қаратиш мақсадга мувофиқ:

1. Давлат органлари фаолияти, бюджет маблағлари ва давлат харидлари тўғрисидаги маълумотларнинг очиқлигини таъминлаш.
2. Фуқароларнинг коррупция ҳақида хабар бериш имкониятларини кенгайтириш ва мурожаатларини самарали кўриб чиқиш.
3. Коррупция ҳақида хабар берувчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш.
4. Оммавий ахборот воситалари ва журналистик суриштирувларнинг қонуний фаолияти учун зарур шароитларни яратиш.
5. Ёшлар ўртасида ҳуқуқий саводхонлик ва коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантириш.
6. Нодавлат нотижорат ташкилотлари ва маҳалла институтларининг жамоатчилик назоратидаги иштирокини кучайтириш.
7. Давлат органларининг фуқаролар ва жамоатчилик ташкилотлари олдида ҳисобдорлигини ошириш.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, коррупцияга қарши курашишда жамоатчиликнинг иштироки шунчаки қўшимча восита эмас, балки ушбу жараённинг муҳим ва ажралмас таркибий қисмидир. Давлат қанчалик самарали қонунлар қабул қилмасин, агар жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабат шаклланмаса, кутилган натижага эришиш қийин бўлади.

Жамоатчиликнинг фаоллиги давлат органлари фаолиятида очиқликни кучайтиради, мансабдор шахсларнинг масъулиятини оширади ва фуқароларнинг қонун устуворлигига бўлган ишончини мустаҳкамлайди.

Энг муҳими, коррупцияга қарши курашиш ҳар бир инсоннинг шахсий масъулиятидан бошланади. Бефарқлик коррупциянинг сақланиб қолишига шароит яратса, фуқаролик позицияси, ҳалоллик ва фаол жамоатчилик назорати унинг олдини олишга хизмат қилади.

Зеро, коррупциясиз жамиятни фақат давлат эмас, балки давлат ва жамиятнинг ўзаро ҳамкорлиги, ҳар бир фуқаронинг фаол позицияси ва адолатга бўлган қатъий ишончи орқали барпо этиш мумкин.

Низомжон Исломов