Жаҳон матбуотида америкалик машҳур тадбиркор Илон Маскнинг “Starlink” компанияси навбатдаги сунъий йўлдошларини коинотга чиқарди, деган хабарларни тез-тез ўқиймиз. Эҳтимол бу борадаги ҳар қандай янгиликдан хабардор эмасдирмиз, лекин аниқ маълумотларга кўра, Маск ўзининг “SpaceX” космик кемаси орқали шундай сунъий йўлдошларнинг 4 мингтасини аллақачон коинотга олиб чиққан. Яна 40 минг сунъий йўлдош коинот узра саёҳатга жўнатилишини кутиб турибди.
Сунъий йўлдош учиришдан мақсад дунёни тез ва ишончли интернет алоқаси билан таъминлаш экани айтиб келинади. Компания мижозларга уланиш учун қулай терминал ва турли тарифлар таклиф этмоқда. Шунга қарамай, лойиҳа билан боғлиқ кўплаб муаммолар ҳали ҳал қилинмаган. Масалан, сунъий йўлдошнинг бошқа объект билан тўқнашиб кетиш хавфидан тортиб, астрономик кузатувга салбий таъсир этиши мумкинлигигача.
Илон режасига кўра, “Starlink” сунъий йўлдошлари, ҳатто, заминимизнинг энг узоқ ва овлоқ жойини ҳам, яъни, бутун Ер юзини юқори тезликдаги интернет билан қамраб олиши керак. Сунъий йўлдош интернетининг асосий афзаллиги шундаки, сунъий йўлдош сигналини қабул қилувчи аппарат мавжуд бўлган жойда симли ёки симсиз уланиш маҳаллий тармоққа боғлиқ эмас. Ахир, бундай хизмат тахминан 35 000 километр баландликда айланиб юрадиган индивидуал геостационар сунъий йўлдош томонидан тақдим этилади-да.
Минглаб “Starlink” йўлдошидан иборат юлдузлар туркуми Ерга анча яқин, тахминан 550 километрлик орбитада айланади ва бутун ер шарини қамраб олади. Ҳар бир сунъий йўлдош паст орбитада бўлгани сабабли, маълумот узатилиши кечикиши камроқ содир бўлади.
“Starlink” “ўлик зона"да ҳам мобил алоқани таъминлай олади.
Илон Маск коинотда 700 сунъий йўлдошдан иборат юлдузлар туркумини жойлаштириш ғоясини 2014 йил муҳокама қилган бўлса-да, “Starlink” биринчи марта 2015 йил расман эълон қилинган. “SpaceX” 4 мингга яқин йўлдошни паст Ер орбитасига жойлаштириш учун халқаро мувофиқлаштирувчиларга ҳужжат топширди.
Компания “TinTin-A” ва “TinTin-B” лойиҳасининг дастлабки икки синов кемасини 2018 йил февраль ойида ишга туширди. 2019 йил 23 май куни “SpaceX Falcon- 9” ракетасида илк 60 та “Starlink” сунъий йўлдоши орбитага олиб чиқилди. Ҳозир йўлдошлар 550 километр баландликда муваффақиятли кезиб юрибди.
Ўшанда Маск 400 та қурилма учирилиши интернетга кенг йўлакли уланишни бошлаш имконини беришини айтган эди. 2020 йил охиригача “SpaceX Falcon” ракетаси ёрдамида Ер орбитасига 900 дан ортиқ йўлдош юборилган. Шу билан бирга “Starlink” интернет хизматининг бета-версияси ҳам мавжуд. Бета-тестерлар 150 Мбит/с тезликни кўрсатди, бу умумий бета-тест учун эълон қилинган диапазондан юқори эди.
“Starlink”дан тижорат мақсадида фойдаланиш 2021 йил бошланган. Бошида “Starlink” АҚШ, Канада ва Буюк Британияда хизматнинг бета-синовига кириш учун 10 мингга яқин фойдаланувчига эга эди. 2022 йил охирига келиб, “SpaceX” сунъий йўлдошлари томонидан тақдим этилган фаол интернет обуначилари сони 1 миллион кишига етди. 2023 йил ҳолатига кўра, компания 4 минг 300 дан зиёд аппаратини коинотга жўнатди. Шунга қарамай, олдинда иш кўплиги айтилмоқда. Жамоа 12 минг йўлдошни коинотга жойлаштириш учун АҚШ Алоқа комиссиясидан рухсат олган. Бу ҳали бошланиши, тадбиркор яна 30 минг сунъий йўлдошни фазога олиб чиқиш учун ариза топширган.
“SpaceX” ҳали янги-янги сунъий йўлдошлар учириши керак, чунки қурилма кам бўлса, кўп одам улана олмаслиги табиий, тезлик пасайиб кетади. Масалан, 2022 йил АҚШда ўртача юклаб олиш тезлиги аллақачон пасайган.
Мутахассислар таъкидлашича, “SpaceX” лойиҳасини компания глобал таъсирга эришиш йўлидаги ҳаракатлардан бири сифатида ҳам кўриш мумкин. Зеро, “Starlink”ни нафақат юқори тезликдаги интернет учун, балки геодезия, метеорология, картография соҳаларида қўлласа бўлади. Қолаверса, “Starlink” алоқа воситасидан ҳарбий мақсадда фойдаланиш истиқболи ҳам аллақачон кўриб чиқилмоқда. Юқорида “Starlink” интернет қамрови Ер юзининг барча қисмини қамраб олади, дейилди. Бинобарин, сунъий йўлдош қамрови харитаси ҳозирча Россия, Хитой, Шимолий Корея, Эрон каби баъзи давлатларни четлаб ўтади.
“Starlink”га уланиш учун фойдаланувчида терминали диаметри тахминан 54 см ва оғирлиги 5 килограмм кичик оқ пластинка бўлиши керак. Бино томига ўрнатиш учун мўлжалланган бу мослама сунъий йўлдошдан маълумотни қабул қилиш ва узатиш вазифасини бажаради. Тўплам Интернетга уланиш учун керак бўлган ҳамма нарса, жумладан Wi-Fi-роутер, қувват манбаи, кабел ва таянчдан иборат.
Терминални ўрнатиш осон ва ҳар қандай об-ҳавода сунъий йўлдош сигналини ушлайди. Антенна осмонга қаратилади. “Starlink” сунъий йўлдоши тепадан ўтиб кетганда, антенна билан алоқа қилади ва Интернетга кириш учун фойдаланувчи роутерига сигнал узатади. Антенна тез ҳаракатланаётган бўлса ҳам сунъий йўлдошни кузатиш ва алоқада бўлиш учун босқичли массив технологиясидан фойдаланади. Айтганча, осмон бўйлаб учаётган “Starlink” қурилмаси чироқ "поезди"га ўхшайди.
Терминал об-ҳавони автоматик равишда кузатиб боради ва атмосферадаги ҳар қандай ўзгаришни ҳисобга олган ҳолда алоқа фаолиятини оптималлаштиради.
Дизайн қулайлиги ва ўрнатиш осонлиги туфайли фойдаланувчи тизимни уйида ўтириб ўрнатиши мумкин.
