Нима учун Қозоғистон ва Ўзбекистон Россиядан газ сотиб олмоқда?

Ўзбекистон ва Қозоғистон илгари табиий газ экспорт қилган давлатлар бўлган бўлса, бугун Россиядан газ импорт қилиш ҳажмини жадал оширмоқда. Етказиб бериш ишлари совет давридан қолган «Ўрта Осиё — Марказ» газ қувури орқали тескари йўналишда амалга оширилмоқда.

2026 йилда Қозоғистон «Газпром»дан газ харидини қарийб 11 миллиард куб метргача оширишни, Ўзбекистон эса 10 миллиард куб метрдан ортиқ газ сотиб олишни режалаштирмоқда. Натижада Россиянинг ушбу давлатлар ва Қирғизистонга газ экспорти умумий ҳажми қарийб 70 фоизга ошди.

Газ тақчиллигининг асосий сабаблари

Газ танқислигининг асосий сабаблари сифатида эски конларда захираларнинг камайиши, инфратузилмадаги авариялар ва инвестициялар етишмаслиги шароитида ички истеъмолнинг ўсиши кўрсатилмоқда. Бунга бошқарувдаги самарасизлик ҳам таъсир қилган.

Ўзбекистонда газ қазиб олиш ҳажми бир неча йил давомида кетма-кет пасайди. Бу Тошкентни 2023 йил охирларидаёқ газ бўйича соф импортёрга айланишга мажбур қилди. Шунингдек, мамлакат маиший секторни электр энергиясига ўтказишни режалаштирмоқда.

Қозоғистонда эса хом газ қазиб олишнинг умумий ҳажми ўсганига қарамай, истеъмолчиларга етказиб бериш мумкин бўлган товар гази миқдори чекланган. Мамлакат ҳудудининг катталиги ҳам муҳим омил ҳисобланади: ғарбий ҳудудлардан шимол ва шарққа минглаб километр янги қувурлар қуриш ўрнига Россия газини етказиб бериш иқтисодий жиҳатдан фойдалироқ бўлиши мумкин.

Россия нима учун Марказий Осиёга эътибор қаратмоқда?

Украинага қарши уруш туфайли Европа бозорининг катта қисмини йўқотган «Газпром» ўз фаолиятини Марказий Осиёга йўналтирмоқда.

Экспертларнинг таъкидлашича, Москва учун бу бўш қолган газ қувватларидан фойдаланиш ва минтақадаги мавқеини мустаҳкамлаш имконидир. Келажакда Марказий Осиё газни Хитой, Покистон ва Ҳиндистонга етказиш учун транзит йўлагига айланиши ҳам мумкин.

Россия 2022 йил охирида таклиф қилган уч томонлама «газ иттифоқи» расман ташкил этилмаган бўлса-да, ҳамкорлик йирик шартномалар орқали амалда давом этмоқда.

Ўзбекистон ва Қозоғистон қандай чоралар кўрмоқда?

Икки давлат ҳам газ тақчиллигининг оқибатларини юмшатишга ҳаракат қилмоқда.

• Ўзбекистон тарифларни оширмоқда ва газ истеъмолини қисқартириш чораларини кўрмоқда.

• Қозоғистон янги газни қайта ишлаш заводларини қуриш ва ички инфратузилмани ривожлантиришни режалаштирмоқда.

Ҳар икки мамлакат учун асосий вазифа — газ етказиб беришдаги логистик қулайликлардан фойдаланиш билан бирга, узоқ муддатли энергетик қарамлик хавфини ҳам ҳисобга олишдир.